امام حسین (ع)که نمی خواست با یزید بیعت کند با خانواده و عشیره از مدینه به قصد مکه خارج شد و در مکه در ایام حج در عرفات قبل از حرکت به سمت کوفه ، سخنرانی مفصلی را ایراد نمودند و هم عوام وهم خواص را مورد خطاب قرار دادند و با جهاد زبانی و بیان انذاری، اوضاع وخیم و ستمزده زمان را گوشزد نمودند و مخاطبان را به شناخت وظیفه ومسئولیت خود در آن برهه مهم فرا خواندند واز جمله فرمودند :
ای مردم از پند خدا به دوستدارانش در باره احبار بنی اسرایبل عبرت بگیرید آنجا که(قرآن) می فرماید ، چرا عالمان دین و احبار از گفتار گناه کاران و خوردن حرام آنان را نهی نکردند ؟به راستی که ترک نهی از منکر کاری زشت است .
امام حسین (ع)در این خطبه و خطابه، بی تفاوتی خواص جامعه را مورد توبیخ قرار داده می فرماید : شما به حقوق مردم بی اعتنا شده اید و حق ضعیفان امت را ضایع کرده اید. مالی در راه خدا مصرف نمی کنید و جان خودرا به خاطر خدا در گیر نمی سازید .
امام (ع) در این بیان دفاع نکردن از حق ضعفا و سکوت در قبال ظلمها را از ناحیه خواص نکوهش نموده و در ادامه در تبیین وضع جامعه می فرماید : فرمانروایان ظالم خود سرانه می تازند و در برابر خدا گستاخ شده اند و مردم بی دفاع برده آنها شده اند.
امام حسبن(ع) در این خطابه غرا و دردمندانه و توبیخ گرانه خطاب به حاضران هشدار می دهند و می فرمایند : بر شما بیمناکم که به چشم خود می بینید که تعهدات و پیمان های الهی زیر پا نهاده می شود و شما نگران نیستید .
در پایان امام حسین (ع) عین بیانات امام علی (ع)پدر بزرگوارش را (که در خطبه ۱۳۱نهج البلاغه آمده است ) تکرار می کنند و درباره غرض خود در اقدام به قیام واصلاح می فرماید : خداوندا تو خود می دانی که آنچه از ما سرزده به خاطر رقابت در قدرت یا ثروت اندوزی نبوده بلکه به خاطر آن است که اصول و ارزش های دین تورا بنمایانیم و در شهرها صلاح را بر فساد غالب سازیم تا بندگان مظلوم تو به آرامش برسند .
امام (ع) برای آخرین بار در این مکان با حاضران اتمام حجت می کنند و می فرمایند :ای مردم مسلمان اگر مارا دراین هدف الهی یاری ندهید ظالمان بر شما مسلط خواهند شد و در خاموش کردن نور پیامبرتان خواهند کوشید .(تحف العقول ص۲۳۷-۲۳۹)
در این خطبه خطیر امام حسین(ع) به نکته های مهمی اشاره می کنند که به برخی به اختصار اشاره می گردد
۱-ظلم ظالمان نتیجه سکوت مردم به خصوص خواص جامعه است
۲-اصل مهم امربه معروف ونهی از منکر به عنوان نهاد مهم دفع و رفع ظلم برای مقابله با ظلم در دین اسلام وجود دارد؛ اما غفلت از آن باعث فشل شدن دین ودنیای مردم می شود .
۳- امام و اهل بیت(ع) به عنوان وظیفه الهی برای اصلاح می کوشند و البته یاری مردم شرط اساسی برای تحقق هدف ایشان است .
۴- بی توجهی به ظلم ظالمان باعث تسلط آنان شده و دین و دنیای مردم هردو را در خطر از بین رفتن قرار می دهد.
۵-حقیقت دین داری به وجود عدالت و رفع ظلم در جامعه است و جامعه ای که فقط به ظواهر دین عمل کند و از حقیقت آن غافل باشد دینی نیست.